Ergün Demir'in izinde sağlığın cüzdanı

Şu soruyu sorma hakkımız var: Sağlık hizmeti, ilaç, tıbbi malzeme, muayene için sayısız katkı-katılım payı veriyoruz ya, bunları vermesek sigorta sistemi çöker mi? Soruya "hayır" cevabını Dr. Ergün Demir sağlam kaynaklarla vermişti. Bu yazıyı üç yıl önce 11 Ekim'de kaybettiğimiz Ergün Demir'i sevgi ve saygıyla anarak yazıyorum. Düşündüm, onu anmanın en güzel yollarından biri toplumu aydınlatmak için ortaya koyduğu verileri güncellemek olabilir. Onun kadar incelikli yapmam mümkün değil, çünkü o sosyal güvenlik ve sağlık harcama verilerini titizlikle, en güncel biçimiyle takip eder, halkın sağlık hakkı için en yalın ve anlaşılabilir biçime sokar, kamuoyunun gündemine taşırdı. Yine de elimden geleni yapayım.

"Sağlığın cüzdanı" ifadesi de Forum Sağlık 2023 için Ergün Hoca ile birlikte bulduğumuz, sağlığın finansmanı konularını ele aldığımız dosyanın ismi idi. Gelin, sağlığın cüzdanını incelerken yine onun kullandığı resmi kaynakları gözden geçirelim. Yazıda çok sayı var, bunlar için şimdiden özür dilerim, ancak sağlığın finansmanına dair güncel verileri toplu olarak göreceksiniz, yararlı olabilir.

SAĞLIK HARCAMALARI VE SGK

TÜİK tarafından her yıl yayımlanan Sağlık Harcamaları İstatistikleri önemli bir kaynak. Sağlık harcamalarını, sektörleri ve ödeme yapanları kabaca gösteriyor. Son yayımlananlar 2024 yılına ait, 2025 verileri önümüzdeki Aralık ayında yayımlanacak. Buna göre 2024 yılı toplam sağlık harcamalarının yüzde 76,1'i devletin harcaması olarak bildiriliyor. Bunun da çoğu (yüzde 52) Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından karşılanıyor. Bir hatırlatma, SGK'nin sağlık harcamasının kaynağını Genel Sağlık Sigortası (GSS) primleri oluşturuyor, primleri de çalışanlar ve işverenler ödüyor. O nedenle SGK harcamalarının ne kadar devlet harcaması olduğu ayrı bir tartışma konusu. Öyle bakarsanız GSS prim ödemelerini bir çeşit sağlık vergisi olarak da düşünebilirsiniz. Her durumda bizim cebimizden çıkıyor.

Diğer önemli kaynağımız Sosyal Güvenlik Kurumu Sayıştay Denetim Raporu'dur. Orada 2025 yılına ait bazı verilere ulaşabiliyoruz, raporu geçtiğimiz ay yayımlandı. Buna göre SGK'nin 2025 yılında gerçekleşen toplam geliri 5 trilyon 806 milyar TL, gerçekleşen toplam gideri ise 5 trilyon 554 milyar TL'dir. SGK'nin 2025 yılında 252 milyar TL gelir fazlası var. Rapor 2025 yılında SGK'ye 75 milyar TL hazine yardımı olduğunu bildiriyor. Bu tutar kurumun toplam gelirinin çok az bir bölümünü oluşturuyor; sadece yüzde 1,2. Hazine yardımını düşsek bile SGK'nin 2025 yılında 177 milyar gelir fazlası var. Hani çok söylenen şeyler var ya, sosyal güvenliğin, emeklilerin bütçeye yük olduğu, emekli maaşlarına, ikramiyelere zam yapılmasının bütçeyi batıracağı, belli ki gerçeği yansıtmıyor.

GSS GELİR VE GİDERLERİ

Peki SGK'nin gelir ve giderleri içinde GSS prim gelirlerinin ve sağlık harcamalarının konumu nedir? Sayıştay raporunda bu detayları göremiyoruz. Bir başka kaynağa, 2025 yılı Sosyal Güvenlik Kurumu Faaliyet Raporu'na bakalım. Burada SGK'nin toplam prim gelirinin 4 trilyon 36 milyar TL olduğunu görüyoruz, ancak ne kadarının GSS prim geliri olduğu burada da verilmiyor. Giderler kısmında ise iki büyük ödeme kalemi görünüyor: 2025 yılında SGK 3 trilyon 775 milyar TL emekli aylığı ödemesi, GSS üzerinden de 1 trilyon 353 milyar TL sağlık harcaması yapmış. Bu GSS ödemelerinin iki büyük kalemi var: 926 milyar TL hastanelere (devlet, üniversite ve özel) tedavi harcaması, 412 milyar TL ilaç harcaması.

Sıkılmadıysanız devam edelim. GSS'de toplanan primleri görebilmek için araştırmamızı biraz daha derinleştirip başka bir kaynağa bakacağız: T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı Muhasebat Genel Müdürlüğü'nün gelir-gider tabloları. SGK gelir tablosunda 2025 yılında GSS prim gelirleri toplamının 1 trilyon 363 milyar TL olduğunu görüyoruz. Buna göre GSS'nin gelirinden giderini çıkarınca 2025 yılında 10 milyar TL fazla verdiği ortaya çıkıyor. Tablolarda çalışanlardan alınan tedavi katılım payı adı altında 35 milyar TL'lik bir gelir daha var. Bu fazlalar ne oluyor derseniz, sağlık için kullanılmıyor, SGK'nin diğer giderleri için kullanılıyor. Anlayacağınız, hastanede, eczanede, ilaçta, tıbbi malzemede hiç katkı-katılım payı ödemesek bile toplanan GSS primleri sağlık harcamalarımız için yeterli.

Son zamlarla birlikte muayene katılım paylarını hatırlayalım mı? 1 Temmuz 2026'dan bu yana her muayene için ikinci basamak devlet hastanelerinde 50 TL, eğitim ve araştırma hastaneleri ve üniversite hastanelerinde 90 TL, özel hastanelerde 100 TL (özellerde ayrıca alınan yüzde 200 yasal fark ücretleri ve bunların üzerinde alınan diğer ödemeler hariç) katkı payı ödüyoruz. İlaç alırken yüzde10-20 katkı payı, eşdeğer ilaç farkı, reçete bedeli, kutu başı ödemeler var. "Bunlar da para mı?" demeyin, açlık sınırının altında yaşayan, hastaneye gidecek dolmuş parası olmayan milyonlarca yurttaşın sağlığa erişme umuduyla ödemek zorunda kaldığı paralardır bunlar.

Hesaplar ortada, SGK açık değil fazla veriyor, GSS açık değil fazla veriyor. İstense emekli, dul, yetim aylıkları, ikramiyeleri artırılabilir. Kamuda hiç fark ücreti ödemeden sağlık hizmeti ve ilaç almak mümkün. O zaman neden ödüyoruz bu paraları? Tümüyle siyasal tercihlerden. Bu tercihleri değiştirmek mi? Hepimizin elinde.